Pyramus of de onnoosele vermoording

(Treurspel)

Naar Vondel

Personagien

Pyramus
Thisbe
Krithanias, vader van Pyramus
Bode
Gabriël, Michaël, Raphaël, Aartsengelen
Rey van Babbelsche joffers
Rey van Engelen
Stomme Dienaars

't Stuk speelt te Babbel of Babylon, in Babyloniën, op 't huys van Krithanias.

Het eerste bedrijf

Pyramus. De maen gaet rooder op dan hy tevoren dee.
't Is nacht, en alles rust. De veughels en het vee,
Wat hair en pluymen heeft, zy slapen al te gader,
De ezel en de os, en oock mijn oude vader.
Doch zoo 't bekend hem was wat herrewaert my riep,
Een slapelooze slaap zou' t wezen dien hij sliep.
Wat listen hebbick al, wat laghen moeten leggen
Aen dit vergrijsde hoofd, dat staegh mij blyft ontseggen
Mijn eenigste verlangst. Wat stortte ick al gebeên:
Zijn harssens zyn verzand, en hooren naer geen reên.
Zo staet een oude Eick, wanneer de stormen gieren
En springen op hem af met drieën en met vieren
En schudden hem den pruyck, en breecken met gewelt
Al wat niet buighen wil en zich teweer noch stelt
En jaghen hoogh het schuym uit kreecken en uit kolcken:
Ten deert hem niet. Zoo hoog zijn hoofd steeckt in de wolken
Zoo diep heeft hy zijn pin in Orcus ryck gepoockt,
Daer Cerberus de hond zijn tanden mede stoockt.
Noch heden bad ick dat hij zijn consent mocht geven
Om Thisbe, mijn genoot, mijn lief, mijn lust, mijn leven
Te huwen naer 's Lands recht, en in het openbaar
Te voeren aen mijn zy naer 'tHouwelijckx autaer.
Haer moeder, eene weeuw, zou zoo 't hy toe my stonde
Verheugd zijn dat se zulck een bruigom had gevonden.
Voor zulleck eene bruid. Hij weyghert. Laet het zyn:
Die men den min ontsegt, die minnen clandestyn.
In desen muur van leem doet vingerbreed zich oope
Een toegang tot mijn troost, mijn hoofd, mijn hart, mijn hoope.
Hoe viel de liefde zwaer, indien zij in Cadzant
Of Berghen woonde, of Luyck, of aen den overkant!
De nabuurschap nochtans, die onze huizen beide
Onder één dak verbond, en tegeneen ze vleide
Biedt mij gelegenheid by nachttij door dit split
Te spreken met mijn schat, die aan de keerzy zit.
Thisbe. Zijt ghy daer Pyramus, mijn licht, mijn lyf, mijn luste?
Pyramus. Mijn lief ick kus den muur. Ach dattick u toch kuste!
Thisbe. Hoe wacht ick hier met smart op 't vaderlyck bescheid!
Pyramus. Zoo ghy zijn ja verwacht, verwacht de eeuwigheid.
Thisbe. De eeuwigheid is meer dan mijn geduld zal duren.
Pyramus. Wie hem verbidden wil, die wil den nikker schuren.
Thisbe. Wat reden was het die hem dus volharden deed?
Pyramus. Die eenen hond wil slaan, vint stocken by de vleet.
Ick ben te reuckeloos, en heb noch niet de jaeren.
Thisbe. Dit is het woord van hen, die zelf noit jonc en waren.
Helaes wat ga ick aen. Hoc voel ick my zoo mat.
Pyramus. Wat schort u dan mijn lief?
Thisbe. Ick heb een droom gehad.
Een somber nachtgezicht, en kan het niet vergeten.
Te middernacht verscheen my nevens 't bed gezeten
In d'arremstoel daer 's nachts myn ondergoed op leit
Het weezen van Katryn, de oude keuckenmeid,
In kleding en in schyn gelyck zij was in 't leven;
Ick zag het eierstruyf noch op haer soepjak kleven,
Haer aenschijn blonck van vet, en in de rechte hand
Hield zij een schootel op, gevuld tot aen den rand
Met vruchten, witter dan een hemd dat leit te bleecken,
Die werden plotzlyck rood. Zy sprak: dit is het teecken,
En loste in nevel op. Het droombeeld was gevlucht.
Ick greep, maer greep in 't leegh, en roock de scherpe lucht
Van klare brandewyn, gemengd met anisette
Waermee zij voor de jicht haer strot plagh te benetten,
En was ontwaeckt. Hoe zwaer my dit op 't harte leit!
Pyramus. De droomen zyn bedrogh. Het is al eer gezeid.
My leit een zwaerigheit die zwaerder weeght dan droomen
Op den benaeuden maegh: hoe deesen pest 't ontkoomen
Die onontkoombaer schijnt? Mijn zoetelief, hoe zuur
Is my de tusschenkomst van desen naeren muur!
Dit aekeligh gedrocht, dat met zyn leeme wangen
Bereid staet zonder feil mijn kussen op te vangen
En 't deel te nemen dat aen u was toebedeelt.
Myn neus ziet blond en blaeu. Myn lippen krijgen eelt.
Hy laet zich als een bruid omarremen en pressen,
Voorwaer een taaie bruid! O Goden en Godessen
Aenschouwt hier Pyramus, den Christen naer den daed,
Die kust dien hij veracht, en koestert dien hy haet!
Thisbe. Mijn lief, ten voeght u niet op dezen toon te spreecken.
Pyramus. Ick spreeck een lofsang uit zoo hem de moord magh steecken.
Thisbe. Verschoon hem en bedenck, hy bracht ons tot elkaer.
Pyramus. Het minnen leert zichzelf, en hoeft geen middelaer.
Die my den kaeck bevuilt, hoe zal ick dien verschoonen?
Wie mint door eenen muur, die mint voor speck en boonen!
Thisbe. Bedenck dat razery hier niet en uit magh reicken.
Bedaer, mijn lief, bedaer. Wy kunnen hem ontwijken
Die zellef niet en wyckt.
Pyramus. Wat geestigh woord is dit?
Thisbe. Zwygh stil en luyster toe. Ick open u myn wit.
Ghy kent het wilge bosch by Babbels rycke veste
Gesproten uit den grond dien de rivier bemestte
Die Euphraet heet van ouds, een vet en vruchtbaar land
Daer 't stoflyck overschot van Ninus leit geplant,
Den vaderlandschen Helt waervan de dichters zingen,
Vermaert in straetoproer en scherremutselingen.
Zyn ziel schermutselt noch, maer 't sterfelycke been
Bleef achter in de klai, bedeckt met eenen steen.
Begeef u morgenvroeg, zoodra ter Oosterkimme
De zon zijn peerdenkar den hemel in doet klimmen
Naer dese pleck. Daer staet een moerbeieboom;
Daeronder zet u neer, en wacht totdat ick koom.
Pyramus. Ghy goden al te gaer, ach mooght ghe dit gehengen
En schenken ons de kracht kloeckmoedigh te volbrengen
Dit stuck vol van gevaer, lotswissel en geval.
Thisbe. Het lot is wisselbaer. Alleen de muur staet pal.
Wat plotzelycke vrees komt u in ' t hart gerezen?
Pyramus. Ick vrees, mijn lief, om u.
Thisbe. Ghy vreest met valsche vreezen.
Pyramus. Hoe wilt alleen ghy gaen naer 't eenzaam wilge woud
Waer slang en leeuwen beer, en tiger huys in houdt,
En wollevegebroed, die met beluste kaecken
Verslinden yeder mensch, en er pastai van maecken?
Oock loeren op den weg veel roovers en geboeft;
Ghy zijt een zwakke vrouw, die mannenhulp behoeft.
Ach laet ons samen gaen. Ick neem u in myn armen
En zal u tegen dit bloeddorstig vee bescharmen.
Thisbe. Myn lief ick ga met u door nacht en duisternissen,
Ja, door het hellevier waer de verdoemden sissen,
Maer niet op lichten dagh door deze nette buurt
Waer yeder door 't gordyn or door de horren gluurt.
Zoo ghy het anders wilt, ghy kunt de moeite sparen.
Pyramus. Ick will zoo ghy het wilt. Ick will maer al te gaeren.
God Bal, de schutspatroon van Babbel zy geloofd
Die in dit cierelyck met goud omlokte hoofd
Een plan zoo vol beleids en kloeck beraeds deed brouwen.
Thisbe. Waer ' t manvolck schimpt en tiert, daer handelen de vrouwen.
't Is tyd nu dat wy gaen naer onze beddekluis
Opdat de god des slaeps, de sloome Morrepheus,
Ons tot de morgen daeght in zyne armen stoove.
De nacht is kort genoegh. Vaerwel ick ga naer boove.
Pyramus. Myn lief ick blyf u tot den fellen dood getrouw,
En pars noch door den kier een kus tot afscheid. Au.
Rey van Babbelsche joffers. :
O Babyloon, ghy stad zoo schoon,
Het lust ons te bezingen
Hoe droevigh is, en ongewis
Het lot der stervelingen
Die door een spleet, 't zy smal of breed
Hun graege tronies vringen.
Ghy vaderhart, zoo boos en zwart
Ay, wilt hun bee verhooren.
En is uw hoofd versuft, verdoofd,
De muren hebben ooren.
Het liefdevier door geenen kier
Zich dooven laet of smooren.
In d' eenzaemheid daer Ninus leit
Daer zalmen ons beleeren
Hoe leeme wand noch leeuwe tand
Vermagh de min te deeren.
Wat nu, wat nu? zei Pichegru;
Die kans gaet haest verkeeren.

Het laetste bedrijf

Krithanias. De jeugd is vol vernuft en stoute snaeke streecken.
Hoe onverwacht is dit my gisteren gebleken
Toen Pyramus myn zoon, die oolycke schavuyt
Gezeurd had aen myn kop om Thisbe tot zyn bruid
't Ontfangen in myn huys, en schenken hun myn zegen.
Zoo hy al ouder was, 'k en had er niet op teghen,
Maer blaest men in den brand? Dit streven dient gestremd:
Die men de slip toesteeckt die nemen u het hemd.
Zoo docht ick op myn bed, doen' t schoot deur myn bedencken
Dat ick vergeten had den papegay te drenken,
Dit geestigh dier geroofd van Soerabaje's kust
Dat vloeckt gelyck een mensch en boere jongens lust.
Ick kom bedachtelijk uit 't ledekant gegleden
En strompel op den tast de trap af naer beneden
Noch huyverigh en koud uit mynen warmen dut.
Als ick hiernevens in de keucken water put
En grabbel naer den zak met papegaye nooten
Wat zie ick door de deur die hallef staat gesloten?
Hier in dit huysvertrek zit Pyramus, de schallek
En paait zyn zoetelief deur deuse muur van kallek.
Een kostelycke grap! Maer luyster wat zy voort
Beneden (wie heeft oit zoo schelmsch een plan gehoord?):
By Ninus op het graf vanmorgen nog te sammelen.
Hoe zullen van den lach zyn dorre ribben rammelen
Waerop zoo meenigh traen geschreid is en geschrouwd
Dat hy wel leggen moet als haring in het zout.
Wat troost zal hem dit zijn en onverhoopte lavenis
Voor 't eerst een vryend paer te zien na zyn begravenis!
Ick laetze maer begaen: men plaeght zichzelf het meest
Zoo men twee lieven plaeght: oock wij zijn jonc geweest.
Myn vaderlycke zorg heeft hen te lang beteugeld;
Men kort niet zonder straf een vogel het gevleugelt
Noch spant den beugh te veer; het ouderlyck gezagh
Breekt al te licht in twee, en knapt met eenen slag.
Zoo 't gaen al vry my stond, ick ging er zellef henen,
En zou op heeterdaed myn zegen hun verleenen.
De regels van de konst nochtans gedooghden niet
Dat andersins ick gingk, en u alleenen liet.
Dus zond ick als een spie by zonsopgang den bode
Naer d'afgesproke plek, die in het treurspel noode
Ontbreeckt, en die geparst door praetzucht of baer geld
Wat men niet zien en kan in woord en geste meldt.
Hy mocht weerom al zyn. De zongod met zyn rossen,
Gerezen op zyn baen, begiet de beemden, bosschen
En d'Euphraetstroom, den ring waerin d'aeloude stad
Een suickertaart gelyck, in goudpapier gevat
Die daer staet heerelyck en prachtig als geen ander.
Bode. Ei laes! het is te laet. Zy leggen by malkander.
Krithanias. O zondig schellemstuck! O noit te boeten schand!
Bode. Myn heer ick bid u zwygh. Ghy raest uit misverstand.
Krithanias. Wat misverstand is dat, wanneer twee jonge tellegen
In eerelooze lust en boos geneughte zwellegen
Op openbaar terrein, voor elleckeen te kyck
En leggen arm in arm?
Bode. Zy leggen lyck aan lyck.
Krithanias. Wat leider ga ick aen? 't Wordt schemer voor myn oogen
'k Zie alles om my heen met duisternis omtogen
Gelyck wen God Jupyn, de wolkengrabbelaer
Zyn zwarte kudden roept, en dryft ze by elkaer
En schuyft ze voor het rad van Phoebus, en verdonkert
't Weeromgestuite licht dat in de slooten flonkert
En dempt van reder ding de vorremen, en stilt
Den wind die in het riet en struickgewassen drilt:
Het veldgediert zwyght stom, de veughels in het loover
En visschen in den vliet. Ei laes wat koomt my over!
O Goden houdt me vast. Ick sterf. Ick overlyd.
Bode. Zoo hoor myn boodschap eerst. Ten is geen stervens tyd.
Doen ick op uwen last vanmorgen was gekomen
Naer d' afgesproke plek, zoo zocht ick onder boomen
En struyken een verblijf, een steenworp van het graf
Dat ongezien ick zagh, en wachtte verders af.
Ick zit er nauwelyx, daer komt wat aengetreden,
Ten is geen mannentred, noch zyn het vrouwe schreden:
Een geele koningsleeuw sleupt hongerig en wild
Een os naer Ninus' zerk, dien hy ter plaetse vilt
En rauwelyck verslind. Meteen verschynt de joffer
En spiet in ' t rond. Zoo spiet het duyfken na den doffer
Of hy haest komen magh, de geit naer haeren bock.
Maer denck u dat eens in welck eenen schrik zy schrok
Doen zy een leeuw daer zagh in plaets van dien zy beidde!
Hy wend het harigh hoofd gramstorig naer op zyde
En streckt het lyf en brult met ysselijck gerucht
Daer zy versteend van staet en haestigh henen vlucht
Maer in het gaen haar doeck zich van den hals laet glippen.
De leeuw belekt het stuck met bloedbeloope lippen,
Hy sleurt het slinx en rechts, hy grimt, gramt, gromt en grauwt
En loopt in 't einde heen en toont zyn achterbout.
Nu treedt met lichten voet uit 't willege bosschaadje
Van wylen uwen zoon het edel personaadje;
Hy pypt een lustig lied, en huppelt op de maat.
Zoo hupt een bruidegom die bruiloft vieren gaet.
Een bitter bruiloftsfeest! Gelyck een nochter kallef .
Dat moedermelck verwacht, en proeft de spenenzallef
Zoo deist hy achteruit op 't aekeligh gezicht
Van Thisbe haren doeck die daar te wachten ligt.
Hy ziet hoe daer de leeuw beproefd heeft zynen kaeck op,
En kryscht een grooten krysch. Zoo kryschte vader Jakob
Doen hy den bonten rock van Joseph zagh verscheurd
Die door zyn broeders was in eenen put gebeurd.
Hy kerremt als een rund dat wentelt in het slachthuis,
En rukt dan onverhoed uit 't elpebeene schachthuis,
Met goud belegd, zyn zwaard, en viert in éénen haal
Een koude bruiloft met het uitgetrokken stael.
Zyn bloed spurt huizen hoog, en klatert allerwegen
In droppels op den grond, en schynt een roode regen
Of porpere fontein, ofwel een looden buis
Gelijk het Naso zegt, die worrept met gesuis
Zijn last ten hemel uit.
Krithanias. O Laren, O Penaten,
Zoo yet gespaerd magh zyn, dan spaer my uw citaten.
Bode. Het is poëtenrecht, de staetsie van het woord
Te cieren met den tooi die anderen behoort.
Maar wilt ghy 't onvercierd, het is my al om 't even:
Kortom hy laet een snick, zyn zwaerd los en het leven.
Krithanias. En ghy stond werkeloos en liet myn kind verbloên?
Bode. Myn Heer ick ben gehuurd om u verslagh te doen.
Krithanias. O dienstbaar knechtendom! Hoe kost ick dit niet eerder,
Bedencken, dat een hond noch bode zullen veerder
Yet doen't en zy zijn baes of meester 't óp hem draegt!
Bode. Een waer en bondigh woord. In ' t kort, de jonge maeght,
Bekomen van haar schrick, keert weer en kryght een tweede
Die haer den blonden pruyck te berregh ryzen dede.
Zy stort zich op het lyck, en bidt, en smeeckt en dreigt,
Maer dit naer lycken aerd leit roereloos en zwyght.
Dan slaet ze d'oogen op naer de lazuure luchten
En ziet den moerbeiboom, waarvan de witte vruchten
Noch hangen van den moord met rooden dauw bedauwd,
En borst uit in een kreet die gallemt door het woud:
Ick kom, Katryn, ick kom! Ick onderken het teecken!
Wat doet de waanzin niet den mensch al wartaal spreken!
Zy trekt het zwaerd uit 't lyck, daer traegh noch bloed uit vliet
En stoot het in haer keurs, waer dit een toegang biedt.
Ziet roept zy hoe de straf hier vollegt op de zonde!
En zinkt op Ninus' graf, tot voedsel voor de honden.
Krithanias. O Wraeckgodessen dry, nu ryt my van elkaer;
Ick draegh alleen de schuld. Hier staet de moordenaer.
Krab d' oogen uit myn kop en scheurt myn hart in stukken;
Ick wil my pluck voor pluck de haren laten rukken
Uyt desen frayen baerd, het pronkstuk myner kin.
Kom pluckt! Zy plucken niet. Die prooy is hun te min.
Dan zal ick zellef met myn schuldig bloed uitvegen
't Onnozel bloed. Men schaff' een dollek my, een deghen,
Een knots, een goedendag. Tsa dienaers, brengt myn zwaerd.
Zal ick als Aias doen, die plofte ruggewaert
In 't opgeplante stael, of als een Nero sterven
Die zich met slave hulp den gorregel deed kerven?
't Is alles even kwaed, en alles noch te goed.
Ghy zwaerd koom aen myn hart, en drink myn hartebloed.
Raphaël. Hier komen Gabriël en Michaël en Raphaël
Den hemel uitgezakt op eene houte tafel.
't Is bloeds genoegh gestort. Laat zakken nu dit zweerd
En stop het in de schee, dat ghy u niet bezeert.
Krithanias. Zyt ghy dat Raphaël? Hoe koomt ghe dus gedrieën
Die quaamt alleenighlyck toen Gyzelbrecht most vlieën
En 't barnend Aemsterdam voor afbraeck achterliet?
Michaël. Ten steeckt den Hemelvoogd op een, twee Engels niet
Zoo 't helpen magh van hen den toelegh te beletten
Die kennen geen gebod noch goddelycke wetten
En tegen 't eige lyf verheffen d' eigen hand.
Krithanias. Eén engel was genoegh die eerder was geland.
Waar dit onnoozel stel vermoord leit stuip te trekken
Wat baets magh 't hebben noch of ick myn leven rekke
Die onbedachten raads in bloed ze smoren deed?
GABRIËL. Het onbedacht en treft niet u, maar den poëet
Door 't reuckeloos gebruick van misverstane wetten
Die Aeristotel ons gezeid wordt voor te zetten.
De eenigheid van tyd, van handeling en plaets
Die dwongk u dezen booi te zenden buitengaets.
Hoe hadt ghy dit verloop, dien uitgang kunnen gissen?
Het viel zoo' t vallen moest. Dus reinigh uw gewisse.
Ghyzelf zyt vrij van schuld.
Krithanias. Ghy hoont een bittren hoon,
De vryheid staetme dier, en kostme mynen zoon.
Ze kost myn dochterken, dat zoo zy leven mochten
Was met een hechten band aen hem en my vervlochten
Zoo zy noch leefdeden, ick was haest bestevaer.
Nu sta ick hier berooid, een kindloos weeuwenaêr.
Raphaël. Ten is geen lange sta dien ghy hier staen zult moeten.
Ghy zultze dra gezond en leevendigh begroeten.
Wy stygen hemelwaert. Stap op, op dit plankier.
Wat drie personen draegt, dat draegt er oock wel vier.
Rey van engelen. Nu gaet hy op ten hemel varen
Om hen die dierebaer hem waren
Te groeten in den Hemeltent,
Het lustpaleis des Hemelkonings,
Het vaderhuys dat vele wonings
En nochtans geene muren kent.
Krithanias. O Bal, O Jupiter, O reine maeght Marye,
Ziet hoe als vader ick naer myne kinder glije
En zal ze kussen gaen als bruidegom en bruid.
Ghy bode doe uw plicht, en sluyt dit treurspel.
Bode. Uit.

- --oOo-- -